Internet daje dostęp do ogromnej liczby informacji, ale liczba wyników nie jest miarą jakości kwerendy. Przy pisaniu pracy prawniczej nie chodzi o zgromadzenie jak największego folderu plików. Trzeba odnaleźć materiały naukowe i źródłowe, rozpoznać ich znaczenie dla problemu badawczego, sprawdzić wiarygodność oraz od początku zapisywać dane potrzebne do przypisów i bibliografii.
Wyszukiwarka internetowa może pomóc znaleźć nazwę instytucji, numer sprawy albo stronę czasopisma, lecz nie zastępuje bibliografii dziedzinowej, katalogu bibliotecznego ani profesjonalnego systemu informacji prawnej. Część wartościowych publikacji jest dostępna otwarcie, część w licencjonowanych bazach, a część wyłącznie w drukowanych zbiorach bibliotecznych. Skuteczna kwerenda łączy wszystkie te kanały zamiast ograniczać się do pierwszej strony wyników wyszukiwania.
Prezentacja będąca podstawą tego wpisu przedstawia bazy udostępniane przez Bibliotekę Wydziału Prawa, Administracji i Ekonomii Uniwersytetu Wrocławskiego i pokazuje interfejsy z 2024 roku. Nazwy pakietów, zakres licencji oraz sposób eksportowania tekstów mogą się zmieniać. Aktualna strona Biblioteki WPAE nadal wymienia między innymi LEX, Legalis, INFORLEX, EMIS i Polską Bibliografię Prawniczą, ale zawiera też szerszy niż w prezentacji zestaw platform zagranicznych. Dlatego poniższy poradnik koncentruje się przede wszystkim na metodzie pracy, a nie na wyglądzie konkretnych przycisków.
1. Zacznij od problemu, nie od nazwy bazy
Przed otwarciem pierwszego serwisu trzeba określić, czego właściwie się szuka. Temat pracy jest zwykle zbyt szeroki, aby stał się jednym dobrym zapytaniem. Tytuł „Ochrona konsumenta w umowach zawieranych przez Internet” może prowadzić do tysięcy przypadkowych wyników. Lepszym punktem wyjścia są pytania cząstkowe: jakie obowiązki informacyjne ciążą na przedsiębiorcy, jakie skutki wywołuje ich naruszenie, jak sądy rozumieją określone pojęcie i czy analizowany model ochrony obejmuje konkretny rodzaj usługi.
Dla każdego pytania warto przygotować listę słów wyszukiwawczych. Powinna obejmować:
- termin podstawowy i jego warianty gramatyczne;
- synonimy oraz nazwy używane w starszej literaturze;
- numer lub oznaczenie kluczowego przepisu;
- nazwę instytucji prawnej i pojęcia z nią powiązane;
- odpowiedniki w języku obcym, jeżeli planowana jest kwerenda zagraniczna;
- nazwiska autorów i sygnatury odnalezione w pierwszych wartościowych publikacjach.
Ta lista będzie rozwijała się w czasie. Dobra publikacja prowadzi do kolejnych haseł, autorów, orzeczeń i pozycji bibliograficznych. Kwerenda nie jest więc pojedynczym wyszukaniem, lecz procesem stopniowego poszerzania, a następnie zawężania zbioru materiałów.
2. Odróżnij mapę literatury od magazynu pełnych tekstów
Nie każda baza pełni tę samą funkcję. To rozróżnienie oszczędza wiele czasu.
Baza bibliograficzna pomaga ustalić, co zostało opublikowane: podaje autora, tytuł, miejsce wydania, rok, numery stron, słowa kluczowe i niekiedy streszczenie. Nie musi jednak udostępniać pełnego tekstu. System pełnotekstowy pozwala natomiast otworzyć publikację, akt prawny, komentarz lub orzeczenie. Katalog biblioteczny odpowiada przede wszystkim na pytanie, gdzie znajduje się książka lub czasopismo. Repozytorium instytucjonalne gromadzi zaś cyfrowe publikacje określonej uczelni lub instytutu.
W praktyce wyszukiwanie może przebiegać w dwóch krokach. Najpierw baza bibliograficzna ujawnia istnienie artykułu lub glosy. Następnie katalog, system informacji prawnej, repozytorium albo platforma wydawcy prowadzą do pełnego tekstu. Brak przycisku „PDF” przy rekordzie bibliograficznym nie oznacza, że publikacji nie da się zdobyć.
3. Polska Bibliografia Prawnicza: punkt wyjścia do kwerendy
Polska Bibliografia Prawnicza jest tworzona przez Instytut Nauk Prawnych PAN. Rejestruje polskie piśmiennictwo z zakresu prawa i dziedzin powiązanych, w tym monografie, rozdziały, artykuły, glosy, recenzje i sprawozdania. Jej największą wartością nie jest zastępowanie biblioteki, lecz tworzenie mapy dorobku dotyczącego określonego problemu.
W bibliografii można szukać według autora, tytułu, hasła rzeczowego, rodzaju dokumentu, a w przypadku glos również danych pozwalających dotrzeć do opracowań konkretnego orzeczenia. Jeżeli temat pracy dotyczy na przykład uchwały Sądu Najwyższego, wyszukanie sygnatury może ujawnić glosy i komentarze, których nie znaleziono za pomocą zwykłej wyszukiwarki.
Nie należy przy tym bezkrytycznie kopiować całej listy wyników do bibliografii pracy. Rekord informuje o istnieniu publikacji, ale dopiero lektura pozwala ocenić jej przydatność. Po odnalezieniu pozycji trzeba sprawdzić dostęp do pełnego tekstu i zanotować, do którego pytania badawczego może się ona przydać.
Obecna e-Polska Bibliografia Prawnicza jest bazą bibliograficzno-abstraktową, a Instytut Nauk Prawnych PAN udostępnia również PBP w systemach LEX i Legalis. Sposób logowania do samodzielnej ePBP uległ zmianie względem dawnych, otwartych ekranów wyszukiwania, dlatego przed rozpoczęciem pracy należy przeczytać aktualną informację rejestracyjną na stronie bazy.
4. LEX i Legalis: źródła prawa połączone z literaturą
LEX i Legalis są rozbudowanymi systemami informacji prawnej. Łączą akty prawne, orzecznictwo, komentarze, monografie, czasopisma, bibliografie i inne opracowania. Ich przewagą jest sieć powiązań. Z poziomu przepisu można często przejść do orzeczeń, komentarzy i publikacji odnoszących się do danej jednostki redakcyjnej. Z poziomu orzeczenia można natomiast odnaleźć glosy, cytowane przepisy oraz rozstrzygnięcia związane z podobnym problemem.
Najlepiej korzystać z tych systemów problemowo. Po odnalezieniu kluczowego przepisu warto:
- sprawdzić jego aktualne i wcześniejsze brzmienie;
- przejrzeć komentarze, zwracając uwagę na datę wydania i stan prawny;
- odnaleźć orzeczenia powiązane z konkretną kwestią;
- sprawdzić, czy do orzeczeń napisano glosy;
- zapisać publikacje cytowane w najbardziej wartościowych opracowaniach;
- porównać stanowiska kilku autorów zamiast poprzestawać na pierwszym komentarzu.
System komercyjny ułatwia pracę, ale nie zwalnia z weryfikacji. Trzeba sprawdzić, czy komentarz omawia obecne brzmienie przepisu, czy orzeczenie zapadło na tle tego samego stanu prawnego i czy pojedynczy wyrok rzeczywiście reprezentuje szerszą linię. W sprawach wymagających szczególnej pewności tekst aktu albo orzeczenia należy skonfrontować z właściwym źródłem urzędowym.
Prezentacja pokazuje możliwość drukowania, zapisywania lub przesyłania odnalezionych materiałów. Interfejsy i zakres eksportu zależą jednak od wersji systemu oraz licencji. Zawsze trzeba przestrzegać warunków korzystania z bazy i używać pobranych treści wyłącznie w dozwolonym zakresie. Możliwość zapisania dokumentu nie oznacza zgody na jego dalsze rozpowszechnianie.
5. INFORLEX i EMIS: kiedy temat wykracza poza klasyczną dogmatykę
INFORLEX jest szczególnie przydatny w zagadnieniach podatkowych, księgowych, pracowniczych, ubezpieczeniowych, samorządowych i związanych z finansami publicznymi. Oprócz aktów prawnych i orzecznictwa może zapewniać dostęp do praktycznych komentarzy, czasopism branżowych, interpretacji oraz narzędzi używanych w praktyce. Materiały te mogą pomóc rozpoznać problemy stosowania prawa, ale trzeba odróżniać opracowanie naukowe od porady praktycznej, aktualności lub tekstu prasowego. Każdy z tych materiałów może być użyteczny, lecz pełni inną funkcję w argumentacji.
EMIS dostarcza danych ekonomicznych, finansowych, politycznych i gospodarczych, raportów branżowych, informacji o spółkach, statystyk oraz tekstów prasowych. Dla pracy czysto dogmatycznej może mieć znaczenie pomocnicze. Staje się jednak bardzo wartościowy, gdy badanie dotyczy funkcjonowania rynku, przedsiębiorstw, regulacji sektorowej, skutków gospodarczych prawa albo tła konkretnej reformy.
Artykuł prasowy znaleziony w EMIS nie powinien automatycznie zastępować publikacji naukowej. Może dokumentować reakcję rynku, wypowiedź instytucji, przebieg zdarzenia lub publiczną debatę. Raport branżowy może dostarczyć danych empirycznych, ale wymaga sprawdzenia autora, metodologii, daty i celu przygotowania. Rodzaj źródła powinien odpowiadać twierdzeniu, które ma ono uzasadniać.
6. Bazy zagraniczne: nie tylko dla prac prawnoporównawczych
W prezentacji wymieniono między innymi zasoby Cambridge University Press, Taylor & Francis, HeinOnline, Oxford, Max Planck oraz Legal Source. Aktualny wykaz Biblioteki WPAE jest szerszy i obejmuje również inne platformy książek i czasopism. Lista subskrypcji może zmieniać się z roku na rok, dlatego zawsze należy korzystać z bieżącej strony biblioteki, a nie ze starego zrzutu ekranu.
Bazy zagraniczne są potrzebne nie tylko wtedy, gdy tytuł pracy zawiera słowo „porównanie”. Pozwalają znaleźć opracowania dotyczące prawa Unii Europejskiej, prawa międzynarodowego, teorii prawa, metodologii, praw człowieka czy problemów regulacyjnych występujących w wielu państwach. Literatura obcojęzyczna może również pomóc zidentyfikować model analizy, którego nie stosowano jeszcze szeroko w polskim piśmiennictwie.
Zapytania należy jednak dostosować do języka i systemu prawnego. Dosłowne tłumaczenie polskiej nazwy instytucji może nie odpowiadać terminologii używanej w innym państwie. Najlepiej rozpocząć od angielskich słów kluczowych pojawiających się w dokumentach unijnych, streszczeniach uznanych publikacji lub hasłach encyklopedii prawniczej, a następnie rozwijać listę pojęć na podstawie znalezionych tekstów.
7. Dostęp z uczelni i spoza jej sieci
Licencjonowane bazy rozpoznają zwykle użytkownika na podstawie sieci uczelni albo autoryzacji bibliotecznej. Aktualne informacje Biblioteki WPAE wskazują, że wydziałowe bazy danych — z wyjątkiem Polskiej Bibliografii Prawniczej — oraz wybrane bazy Biblioteki Uniwersyteckiej są dostępne przez usługę proxy. Biblioteka Uniwersytecka podaje również, że pracownicy, doktoranci i studenci UWr mogą korzystać z e-zasobów na uczelni i poza nią, a poza siecią powinni w razie potrzeby użyć proxy.
Nie warto zapamiętywać jednego technicznego sposobu logowania na zawsze. Procedury, adresy serwerów i zasady autoryzacji mogą się zmieniać. Należy rozpoczynać od aktualnej strony własnej biblioteki i jej instrukcji. Jeżeli baza otwiera się, lecz nie pokazuje pełnego tekstu, przyczyną może być brak autoryzacji, wygaśnięcie sesji albo to, że konkretna publikacja nie należy do wykupionego pakietu.
8. Technika wyszukiwania, która ogranicza przypadkowe wyniki
Jedno bardzo długie zapytanie rzadko jest najlepsze. Skuteczniejsza jest seria krótszych wyszukiwań. W zależności od możliwości bazy warto korzystać z wyszukiwania dokładnej frazy, operatorów logicznych, filtrów daty, rodzaju dokumentu, dziedziny, jurysdykcji i języka. Trzeba również sprawdzać liczbę wyników. Tysiące rekordów oznaczają zwykle, że zapytanie jest zbyt szerokie, a brak wyników może wynikać z użycia niewłaściwego wariantu terminu.
Dobrą praktyką jest prowadzenie dziennika kwerendy. W prostej tabeli można zapisywać:
- nazwę bazy;
- datę wyszukiwania;
- użyte hasło lub kombinację haseł;
- zastosowane filtry;
- liczbę i typ przydatnych wyników;
- nazwiska autorów oraz nowe słowa kluczowe;
- decyzję, do której części pracy wykorzystany zostanie materiał.
Taki dziennik pozwala odtworzyć sposób doboru źródeł, ogranicza powtarzanie tych samych wyszukiwań i pomaga wykazać, że materiał nie został wybrany tendencyjnie.
9. Zapisuj dane bibliograficzne od razu
Najgorszy moment na odtwarzanie danych publikacji przypada na kilka dni przed oddaniem pracy. Już przy pierwszym pobraniu tekstu trzeba zapisać autora, pełny tytuł, nazwę czasopisma lub książki, rok, numer, strony, wydawcę, identyfikator cyfrowy oraz informacje potrzebne według stylu przyjętego na wydziale. W przypadku źródła internetowego należy zachować stabilny adres i datę dostępu, jeżeli wymagają tego wytyczne.
Biblioteka Uniwersytecka wskazuje obecnie menedżery bibliografii, takie jak Zotero, Mendeley i EndNote. Programy te pomagają gromadzić rekordy, pliki, tagi i notatki oraz mogą generować przypisy. Nie zastępują jednak kontroli człowieka. Rekord pobrany automatycznie może zawierać błędną wielkość liter, brak numeru zeszytu, pomylone pole autora albo niepełny zakres stron.
Dobry system notatek powinien dodatkowo rozróżniać cytat dosłowny, parafrazę i własny komentarz. Dzięki temu po kilku miesiącach autor nadal wie, które zdanie wymaga cudzysłowu, które jedynie przypisu, a które jest jego samodzielnym wnioskiem.
10. Modelowa kolejność kwerendy do pracy prawniczej
Praktyczny proces może wyglądać następująco:
- Sformułuj pytanie badawcze i listę pojęć.
- Przeszukaj Polską Bibliografię Prawniczą, aby rozpoznać autorów, artykuły, glosy i podstawowe spory.
- Sprawdź katalogi oraz repozytoria, aby ustalić dostępność książek i pełnych tekstów.
- W LEX i Legalis zbadaj przepisy, komentarze, orzecznictwo oraz wzajemne powiązania dokumentów.
- W razie potrzeby wykorzystaj INFORLEX do zagadnień praktycznych, podatkowych lub pracowniczych, a EMIS do danych gospodarczych, informacji o spółkach i prasy.
- Rozszerz kwerendę o bazy zagraniczne, używając właściwej terminologii obcojęzycznej.
- Przejrzyj bibliografie najlepszych znalezionych publikacji i sprawdź, kto je później cytował.
- Zapisz kompletne metadane, notatkę o przydatności oraz informację o stanie prawnym.
- Powtórz wyszukiwanie po napisaniu pierwszego szkicu, ponieważ dopiero tekst ujawnia luki w materiale.
Lista kontrolna kwerendy
- Czy każde pytanie badawcze ma przypisaną grupę źródeł?
- Czy wykorzystano bibliografię dziedzinową, a nie tylko zwykłą wyszukiwarkę?
- Czy odróżniono rekord bibliograficzny od pełnego tekstu?
- Czy sprawdzono aktualność przepisów, komentarzy i orzeczeń?
- Czy sposób doboru orzecznictwa i danych można wyjaśnić?
- Czy uwzględniono publikacje przeciwne do wstępnej tezy?
- Czy materiał prasowy lub praktyczny nie został przedstawiony jako opracowanie naukowe?
- Czy zagraniczne słowa kluczowe odpowiadają terminologii danego systemu prawnego?
- Czy zapisano pełne dane każdej wykorzystanej pozycji?
- Czy przestrzegane są licencje i zasady dostępu do baz?
- Czy aktualny wykaz baz i sposób logowania sprawdzono na stronie biblioteki?
Dobra kwerenda nie kończy się w chwili pobrania odpowiedniej liczby plików. Kończy się wtedy, gdy autor potrafi uzasadnić, dlaczego wybrał określone materiały, czego z nich dowiedział się o badanym problemie i jaką funkcję każde źródło pełni w argumentacji. Baza danych jest narzędziem. O jakości pracy decyduje sposób, w jaki badacz z tego narzędzia korzysta.