Praca z prawa nie powinna być zbiorem definicji, przepisów i cudzych poglądów ułożonych jeden po drugim. Jej istotą jest rozwiązanie jasno określonego problemu za pomocą rzetelnie dobranych źródeł, poprawnej metody i logicznego wywodu. Czytelnik powinien od początku wiedzieć, jakie zagadnienie autor bada, dlaczego jest ono ważne, na jakim materiale opiera analizę oraz do jakich wniosków dochodzi. Dobra konstrukcja nie jest więc ozdobą pracy. To narzędzie, które pozwala pokazać jakość rozumowania prawniczego. Opisana niżej pełna struktura odnosi się przede wszystkim do prac dyplomowych i obszerniejszych prac seminaryjnych; glosa, opinia prawna czy krótki esej wymagają odmiennej konstrukcji.
1. Czego oczekuje się od pracy naukowej z prawa?
Pierwszym wymaganiem jest umiejętne wykorzystanie literatury i źródeł. W pracy prawniczej oznacza to przede wszystkim świadome posługiwanie się aktami normatywnymi, orzecznictwem, literaturą naukową, materiałami legislacyjnymi oraz, zależnie od tematu, dokumentami urzędowymi, danymi empirycznymi albo źródłami historycznymi. Nie wystarczy zebrać dużej liczby publikacji. Trzeba rozumieć ich znaczenie, dostrzegać różnice między stanowiskami i wiedzieć, które źródło rzeczywiście odpowiada na badane pytanie.
Drugim wymaganiem jest erudycja autora, czyli dobra orientacja w wybranej dziedzinie. Nie polega ona na popisywaniu się liczbą przypisów. Ujawnia się wtedy, gdy autor potrafi umieścić szczegółowy problem w szerszym kontekście: powiązać regulację z zasadami danej gałęzi prawa, rozpoznać spór doktrynalny, odróżnić utrwaloną linię orzeczniczą od jednostkowego rozstrzygnięcia i zauważyć praktyczne skutki przyjętej interpretacji.
Trzecim elementem jest sprawność warsztatowa. Obejmuje ona wyszukiwanie i selekcję materiałów, poprawne konstruowanie przypisów, konsekwentne stosowanie skrótów, logiczny podział tekstu oraz jasne formułowanie tez. Nawet trafny pomysł traci wartość, jeżeli argumentacja jest chaotyczna, źródła są przywoływane przypadkowo, a pojęcia zmieniają znaczenie w kolejnych rozdziałach.
Ostatnim wymaganiem jest oryginalność rozwiązania problemu. W pracy studenckiej nie musi oznaczać odkrycia całkowicie nowej teorii prawa. Oryginalny wkład może polegać na uporządkowaniu rozbieżnych poglądów, krytycznej ocenie orzecznictwa, zastosowaniu znanych argumentów do nowego stanu prawnego, porównaniu dwóch modeli regulacji albo sformułowaniu dobrze uzasadnionego postulatu de lege ferenda. Najważniejsze, by autor nie ograniczał się do relacjonowania cudzych wypowiedzi, lecz przedstawił i obronił własne stanowisko.
2. Trzy płaszczyzny poprawności
Każdą pracę warto oceniać równocześnie pod względem merytorycznym, metodologicznym oraz językowym.
Poprawność merytoryczna oznacza, że autor właściwie odczytuje przepisy, uwzględnia ich aktualne brzmienie, prawidłowo przedstawia poglądy innych osób i nie przypisuje orzeczeniom tez, których w nich nie ma. W prawie szczególnie ważne jest odróżnianie opisu obowiązującej regulacji od jej oceny. Zdanie „przepis stanowi” powinno prowadzić do innego rodzaju uzasadnienia niż zdanie „przepis powinien stanowić”. Trzeba także jasno zaznaczać, czy omawiane stanowisko jest dominujące, sporne czy jedynie proponowane przez autora.
Poprawność metodologiczna wymaga dopasowania sposobu badania do celu pracy. Jeżeli przedmiotem jest wykładnia obowiązujących przepisów, podstawowe znaczenie może mieć metoda dogmatycznoprawna. Analiza ewolucji instytucji będzie wymagała elementów metody historycznoprawnej, zestawienie rozwiązań kilku państw – metody prawnoporównawczej, a badanie praktyki stosowania prawa może uzasadniać wykorzystanie danych empirycznych. Sama nazwa metody nie wystarczy. We wstępie należy krótko wyjaśnić, jak będzie ona używana i czemu służy.
Poprawność ortograficzna i stylistyczna to część rzetelności naukowej, a nie końcowy „kosmetyczny” etap. Tekst prawniczy powinien być precyzyjny, rzeczowy i możliwie jednoznaczny. Długie zdania wielokrotnie złożone często ukrywają brak jasnej myśli. Lepiej rozdzielić argument na kilka kroków: najpierw sformułować twierdzenie, następnie wskazać podstawę, potem rozważyć kontrargument i na końcu przedstawić wniosek. Należy również konsekwentnie stosować raz przyjęte terminy. Jeżeli autor rozróżnia „nieważność” i „bezskuteczność”, nie może później używać tych pojęć zamiennie.
3. Cechy, które budują wartość pracy
Dobra praca powinna być obiektywna, ścisła, dokładna i przejrzysta. Obiektywizm nie oznacza braku własnego stanowiska. Polega na uczciwym przedstawieniu również argumentów przemawiających przeciwko przyjętej tezie. Ścisłość wymaga poprawnego posługiwania się pojęciami, a dokładność – sprawdzania cytatów, sygnatur, dat, jednostek redakcyjnych i danych bibliograficznych. Przejrzystość pozwala czytelnikowi zrozumieć tok rozumowania bez domyślania się, dlaczego autor nagle przeszedł do kolejnego zagadnienia.
Istotne są także proporcje i harmonia. Rozdział poświęcony kwestii pobocznej nie powinien być dłuższy od części, w której rozstrzygany jest główny problem. Podobnie rozbudowane tło historyczne nie może zastąpić analizy aktualnego stanu prawnego, jeżeli to ona wynika z tematu. Elegancja stylu oznacza prostotę, precyzję i umiar, nie zaś nasycenie tekstu skomplikowanymi zwrotami. Całość dopełniają konsekwencja w sposobie zapisu oraz estetyczne opracowanie dokumentu.
4. Tytuł i plan: pierwsze decyzje merytoryczne
Tytuł powinien możliwie szybko informować, czego dotyczy praca. Zbyt szeroki temat, na przykład „Ochrona praw człowieka”, nie wskazuje ani badanego problemu, ani zakresu analizy. Lepszy tytuł określa instytucję, kontekst i ewentualne ograniczenie czasowe lub przedmiotowe. Powinien być zwięzły, poprawny językowo i zgodny z rzeczywistą zawartością tekstu. Omawiane wytyczne przewidują, że na stronie tytułowej nie stawia się po nim kropki.
Spis treści jest zarazem planem pracy. Dobry plan spełnia trzy warunki. Po pierwsze, jego części są rozłączne: treści nie dublują się bez merytorycznego uzasadnienia, choć ten sam problem może powrócić na dalszym etapie argumentacji. Po drugie, plan jest kompletny: wszystkie elementy potrzebne do rozwiązania problemu mieszczą się w jego zakresie. Po trzecie, ma logiczny układ, najczęściej od zagadnień ogólnych do szczegółowych albo od rekonstrukcji stanu prawnego do jego oceny. Zgodnie z analizowanym materiałem tytuł rozdziału nie powinien powtarzać tytułu całej pracy, bo rozdział jest tylko częścią większego wywodu.
Plan warto poddać prostemu testowi. Przy każdym rozdziale należy dopisać jedno pytanie, na które ta część ma odpowiedzieć, oraz jeden wniosek, do którego ma prowadzić. Jeżeli dwóch rozdziałów nie da się w ten sposób odróżnić, podział prawdopodobnie wymaga poprawy. Jeżeli któryś rozdział nie wspiera głównego celu pracy, być może jest zbędny.
5. Z jakich elementów składa się kompletna praca?
Materiał dzieli strukturę pracy na trzy grupy. Pierwszą tworzą teksty wprowadzające: strona tytułowa, spis treści i wstęp. Drugą jest tekst główny, czyli rozdziały i podrozdziały wraz z przypisami. Trzecia obejmuje materiały pomocniczo-informacyjne, takie jak bibliografia, wykaz skrótów, indeksy, wykazy tabel, rysunków i wykresów oraz załączniki.
Typowa praca obejmuje więc stronę tytułową, spis treści, wstęp, rozdziały tekstu zasadniczego, zakończenie oraz bibliografię, a zależnie od wymagań i zawartości także wykaz skrótów, wykazy elementów graficznych, indeksy lub załączniki. Omawiany materiał wymienia wykaz skrótów wśród elementów niezbędnych; w praktyce wielu wydziałów sporządza się go tylko wtedy, gdy autor rzeczywiście używa licznych albo niestandardowych skrótów. Strona tytułowa jest pierwszą stroną dokumentu, choć zwykle nie umieszcza się na niej widocznego numeru. Według tych wytycznych poszczególnych elementów strony nie kończy się kropką, o ile kropka nie należy do skrótu. Poprawne są zarówno sformułowania „praca napisana pod kierunkiem”, jak i „pod kierownictwem”. W materiale zwrócono też uwagę, że w dopełniaczu na stronie tytułowej dopuszczalne są formy skrótu „dr.” i „dra”; najbezpieczniej jednak wiernie zastosować zapis z uczelnianego wzoru.
Omawiane wytyczne umieszczają spis treści na początku dokumentu i określają jego położenie jako „drugą kartkę, czyli trzecią stronę”. Przy jednoczesnym zaleceniu druku jednostronnego może to budzić wątpliwość, czy strona druga ma pozostać pusta. Nie należy tego rozstrzygać na podstawie domysłu: położenie spisu, sposób liczenia stron i ewentualną pustą stronę trzeba sprawdzić w aktualnym szablonie uczelni.
Wykaz skrótów nie powinien służyć do tworzenia nieczytelnego kodu. Skrót ma ułatwiać lekturę, a nie zmuszać odbiorcę do ciągłego wracania na początek dokumentu. Bibliografia powinna natomiast odzwierciedlać rzeczywiście wykorzystany materiał i być uporządkowana zgodnie z zasadami przyjętymi na wydziale. Materiał wspomina o pełnym i skróconym opisie bibliograficznym, ale nie określa konkretnego stylu ani zasad kolejnych przywołań. Te wymagania trzeba sprawdzić w odrębnej instrukcji bibliograficznej uczelni.
6. Jak napisać wstęp, który prowadzi całą pracę?
Wstęp powinien wyjaśnić motywację wyboru tematu, wyodrębnić przedmiot badań, ustalić najważniejsze pojęcia, wskazać kategorie wykorzystanych źródeł, określić cel oraz opisać metody i plan postępowania badawczego. Jego najważniejszym zadaniem jest zawarcie umowy z czytelnikiem: autor mówi, co zbada i jak to zrobi, a zakończenie pokaże, czy obietnica została spełniona.
Cel należy formułować konkretnie. Zwrot „celem pracy jest omówienie” bywa zbyt słaby, ponieważ nie wskazuje rezultatu poznawczego. Lepiej napisać, że celem jest ustalenie, czy określona regulacja zapewnia spójny standard ochrony, rozstrzygnięcie wskazanego sporu interpretacyjnego albo ocena, czy przyjęte rozwiązanie realizuje daną zasadę konstytucyjną. Z celu można wyprowadzić główne pytanie badawcze i pytania szczegółowe. Jeżeli charakter tematu na to pozwala, można też sformułować hipotezę wymagającą weryfikacji.
Wstęp nie powinien przedstawiać gotowych, rozbudowanych wniosków ani streszczać całej literatury. Ma ustawić granice analizy. W materiale źródłowym jako orientacyjną objętość wskazano około półtorej do trzech stron. Wstęp pozostaje na tym samym poziomie hierarchicznym co rozdziały i zakończenie, lecz nie otrzymuje numeru rozdziału. Ostateczne wymagania objętościowe zawsze należy jednak sprawdzić w regulaminie jednostki.
7. Jak budować rozdziały i podrozdziały?
Każdy rozdział powinien mieć krótkie wprowadzenie, rozwinięcie i podsumowanie zawierające wnioski cząstkowe. Taka konstrukcja pomaga zachować ciągłość argumentacji: czytelnik najpierw dowiaduje się, jaki problem zostanie rozwiązany, następnie obserwuje analizę, a na końcu otrzymuje rezultat potrzebny w dalszej części pracy.
Omawiane wytyczne dopuszczają system wykorzystujący cyfry rzymskie, arabskie i litery albo numerację dziesiętną, na przykład 1, 1.1 i 1.1.1. Najważniejsza jest konsekwencja – systemów nie należy mieszać. Materiał przewiduje również, że w tytułach rozdziałów i podrozdziałów nie stawia się kropki na końcu. Jeżeli część zostaje podzielona, powinna mieć co najmniej dwie podjednostki; pojedynczy podrozdział oznacza zwykle, że podział jest sztuczny. Zgodnie z tymi zasadami rozdziały rozpoczyna się od nowej strony, natomiast sam tekst dzieli na akapity odpowiadające kolejnym myślom.
W opracowanym materiale co najmniej trzy rozdziały są wymogiem. Nie jest to jednak uniwersalna zasada wszystkich prac prawniczych. Liczbę rozdziałów powinny wyznaczać problem badawczy i oficjalne wytyczne wydziału, a konstrukcję należy omówić z promotorem. Gdy minimum trzech rozdziałów obowiązuje, materiał trzeba podzielić na trzy merytorycznie uzasadnione i możliwie proporcjonalne części, zamiast tworzyć sztuczny rozdział wyłącznie dla spełnienia kryterium liczbowego.
Przypisy trzeba przygotowywać od początku, a nie odtwarzać przed oddaniem pracy. Każdy cytat wymaga jednoznacznego wyróżnienia, na przykład cudzysłowem albo w formie cytatu blokowego, oraz odsyłacza do źródła. Źródło trzeba podać również wtedy, gdy cudzą myśl przedstawia się własnymi słowami. Nadmiar dygresji i rozbudowanych nawiasów utrudnia lekturę; informację istotną dla wywodu lepiej włączyć do tekstu głównego, a poboczną – przenieść do przypisu.
8. Zakończenie: odpowiedź, a nie nowe otwarcie
Zakończenie powinno korespondować ze wstępem. Należy wrócić do celu i pytań badawczych, zebrać najważniejsze wnioski cząstkowe oraz przedstawić własny osąd naukowy. Nie chodzi o mechaniczne streszczenie kolejnych rozdziałów. Czytelnik powinien otrzymać jednoznaczną odpowiedź: co wynika z przeprowadzonej analizy, które argumenty okazały się decydujące, jakie ograniczenia ma oceniana regulacja lub przeprowadzone badanie oraz, jeśli temat to uzasadnia, jakie zmiany prawa lub praktyki można zaproponować.
W zakończeniu nie należy rozpoczynać obszernej analizy nowego zagadnienia ani po raz pierwszy wprowadzać kluczowych źródeł. Materiał wymaga objętości do trzech stron oraz przewiduje, że zakończenie nie otrzymuje numeru rozdziału. Obowiązywanie tych wymagań trzeba potwierdzić w aktualnych zasadach danej jednostki.
9. Formatowanie: ważne, lecz podporządkowane treści
W analizowanych wytycznych przyjęto format A4, wydruk jednostronny, plik w formacie DOC lub DOCX, czcionkę Times New Roman 12 pkt, interlinię 1,5, czcionkę przypisów o wielkości 10 pkt, marginesy po 2,5 cm, justowanie tekstu i akapity rozpoczynane wcięciem. Użyte w materiale określenie przypisów „bez interlinii” jest niejasne; najprawdopodobniej chodzi o odstęp pojedynczy, co należy potwierdzić w szablonie. Wskazano także orientacyjnie około 1800 znaków na stronę oraz ciągłą numerację stron cyframi arabskimi, umieszczoną u dołu, z uwzględnieniem strony tytułowej w kolejności, ale bez wyświetlania na niej numeru.
Tych parametrów nie wolno traktować jako powszechnego standardu obowiązującego na każdym wydziale. Uczelnie różnią się wymaganiami dotyczącymi kroju pisma, marginesu na oprawę, sposobu numerowania stron, stylu przypisów i układu bibliografii. Przed rozpoczęciem formatowania trzeba pobrać aktualny regulamin, oficjalne wytyczne, wzór strony tytułowej i ewentualny szablon. Wskazania promotora należy stosować w granicach tych dokumentów.
10. Promotor, samodzielność i oznaczanie zapożyczeń
Kontakt z promotorem powinien towarzyszyć całemu procesowi: od zawężenia tematu i zatwierdzenia planu, przez wybór metod i źródeł, aż po omówienie kolejnych rozdziałów. Najlepiej przekazywać tekst partiami, wraz z konkretnymi pytaniami. Promotor nie zastępuje autora, ale pomaga wykryć błędy konstrukcyjne, zanim utrwalą się w całej pracy, oraz uzgodnić jej ostateczną formę w ramach wymagań jednostki.
Samodzielność oznacza również pełną przejrzystość korzystania z cudzego dorobku. Chronione mogą być nie tylko fragmenty tekstów, lecz także ilustracje, wykresy, schematy i tabele. Dosłowne przytoczenie wymaga wyraźnego oznaczenia cytatu i podania źródła. Parafraza także wymaga odsyłacza; zmiana szyku zdań albo zastąpienie kilku słów synonimami nie czyni takiego fragmentu samodzielnym tekstem. Samo podanie źródła nie zawsze uprawnia do reprodukcji chronionej tabeli, grafiki lub schematu, dlatego trzeba dodatkowo sprawdzić zasady ich wykorzystania. Najbezpieczniejsza praktyka polega na zapisywaniu danych bibliograficznych już podczas robienia notatek i rozróżnianiu w nich cytatu, parafrazy oraz własnego komentarza.
11. Praktyczna kolejność pracy
Najpierw sformułuj problem i roboczy cel, następnie przygotuj wstępny plan oraz listę rodzajów źródeł, które trzeba zbadać. Po wstępnej kwerendzie zweryfikuj i w razie potrzeby skoryguj plan – dopiero lektura materiału pokazuje, gdzie rzeczywiście przebiegają najważniejsze spory. Dla każdego rozdziału zapisz pytanie, tezę roboczą i potrzebne źródła. Podczas pisania buduj akapity wokół jednej myśli i od razu uzupełniaj przypisy. Po każdym rozdziale sformułuj kilka wniosków cząstkowych.
Na etapie redakcji sprawdź osobno treść, strukturę i język. Najpierw upewnij się, że argumentacja odpowiada na pytanie badawcze i opiera się na właściwych źródłach. Potem oceń proporcje oraz kolejność części. Dopiero później dopracuj zdania, przypisy, skróty i formatowanie. Na końcu porównaj wstęp z zakończeniem. Jeżeli zakończenie odpowiada na inne pytanie niż to postawione na początku, praca wymaga jeszcze korekty.
Dobra praca prawnicza jest rezultatem wielu małych, konsekwentnych decyzji. Jasny temat, rozłączny i kompletny plan, właściwie dobrana metoda, rzetelne źródła, precyzyjny język i uczciwe przypisy wspólnie tworzą tekst, który nie tylko spełnia wymogi formalne, lecz przede wszystkim przekonująco prezentuje samodzielne rozumowanie autora.
Lista kontrolna przed oddaniem
- Czy tytuł precyzyjnie odpowiada treści pracy?
- Czy we wstępie wskazano problem, cel, zakres, źródła, metody i plan analizy?
- Czy każdy rozdział wspiera główny cel i kończy się wnioskiem cząstkowym?
- Czy zakończenie odpowiada na pytania postawione we wstępie?
- Czy rozróżniono opis prawa, poglądy doktryny, stanowisko orzecznictwa i własną ocenę?
- Czy każdy cytat i każda parafraza mają prawidłowy odsyłacz?
- Czy terminologia, numeracja, skróty i styl przypisów są konsekwentne?
- Czy format dokumentu odpowiada aktualnym wytycznym jednostki?
- Czy wszystkie istotne decyzje konstrukcyjne zostały uzgodnione z promotorem?