Istota i cel upadłości
Upadłość jest instrumentem przymusu stosowanym przez wymiar sprawiedliwości wobec niewypłacalnych przedsiębiorców. Instytucja upadłości ma za zadanie zabezpieczyć interesy wierzycieli, nieuczciwego lub też nieudolnie gospodarującego przedsiębiorcy. Jej istotą jest materialna likwidacja dłużnika, stworzenie (ze spieniężonego majątku) funduszu (masa upadłościowa), który zostanie rozdzielony pomiędzy, partycypujących z tytułu posiadanych wierzytelności, przedsiębiorców.
Zadaniem tej instytucji jest także stworzenie podstaw prawnych do zabezpieczenia równości (w obrębie kategorii) szans do odzyskania długu przez wierzycieli. Część spośród nich może nie mieć jeszcze tytułu egzekucyjnego, więc odzyskanie ich wierzytelności może być trudniejsze, aniżeli zdobycie wierzytelności z tytułem egzekucyjnym nadanym przez sąd. Gurgul w swym komentarzu do Prawa Upadłościowego nazwał postępowanie upadłościowe (razem z egzekucją indywidualną – 1.1.5.2. ) „urzeczywistnieniem norm materialnego prawa cywilnego w dziedzinie stosunków zobowiązaniowych”[1].
Źródła prawa upadłościowego w znaczeniu formalnym
Prawo upadłościowe wchodzi w skład systemu prawa cywilnego, ale postępowanie upadłościowe jest regulowane odmiennie. Przez Kodeks Prawa Cywilnego regulowane jest jedynie „odpowiednio”[2]. Za podstawowy dokument, w którym prawo upadłościowe posiada swoje źródła jest Rozporządzenie Prezydenta Rzeczpospolitej z dnia 24.10.1934 roku. W tymże rozporządzeniu zawarte są przepisy wprowadzające do prawa upadłościowego. Postanowienia tegoż rozporządzenia były wielokrotnie zmieniane. W literaturze prawniczej wyszczególnia się trzy najważniejsze nowelizacje tego prawa.[3]
- Rozporządzenie Prezydenta RP z dnia 24.02.1990 -„Prawo upadłościowe”. Zrezygnowano w nim z koncepcji tzw. ogólnej upadłości; od teraz dotyczyła jedynie przedsiębiorcy, w którego imieniu i na którego rachunek działa jednostka organizacyjna postawiona w stan upadłości.[4] [5] [6]
- Ustawa z 08.08.1997 o zmianie niektórych praw normujących funkcjonowanie gospodarki i administracji publicznej. Skupiła się głównie na zmianach w zakresie postępowania wobec przedsiębiorstwa publicznego.
- Ustawa z 31.07.1997 o zmianie Rozporządzenia Prezydenta RP z 1934 roku.
Dokonała zmiany w zakresie nazewnictwa jak i w charakterze postępowania. Podmiot gospodarczy przemianowany został na przedsiębiorcę. Bardzo ważnym elementem tej ustawy jest wprowadzenie imperatywu 14 dni (zob. 1.1.5). Dokonano usprawnień postępowania. zmodyfikowano niektóre skutki ogłoszenia upadłości oraz zmieniono sposób likwidacji majątku upadłego przedsiębiorcy.
Źródła prawa upadłościowego w znaczeniu formalnym to akty normatywne, które regulują zasady i procedury związane z postępowaniem upadłościowym oraz restrukturyzacyjnym. Pojęcie „źródła prawa” odnosi się tutaj do aktów prawnych, które są powszechnie obowiązującymi regulacjami w danym systemie prawnym i mają charakter wiążący. W polskim porządku prawnym podstawowym źródłem prawa upadłościowego jest ustawa, ale istotne są także inne akty prawne, przepisy międzynarodowe oraz akty wykonawcze.
Najważniejszym aktem prawnym regulującym kwestie upadłości w Polsce jest ustawa z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe (t.j. Dz.U. z 2023 r., poz. 508 z późn. zm.). Ustawa ta stanowi kompleksową regulację procedur upadłościowych, określając zasady ogłoszenia upadłości, prowadzenia postępowania, likwidacji majątku dłużnika oraz podziału środków pomiędzy wierzycieli. Określa także, kto i w jakich sytuacjach może wystąpić z wnioskiem o ogłoszenie upadłości, a także jakie są skutki ogłoszenia upadłości zarówno dla dłużnika, jak i dla wierzycieli.
Drugim kluczowym aktem prawnym jest ustawa z dnia 15 maja 2015 r. – Prawo restrukturyzacyjne (t.j. Dz.U. z 2023 r., poz. 926 z późn. zm.). Ustawa ta koncentruje się na alternatywach dla upadłości, umożliwiając dłużnikom przeprowadzenie restrukturyzacji w celu uniknięcia likwidacji majątku. Wprowadza procedury takie jak postępowanie o zatwierdzenie układu, przyspieszone postępowanie układowe, postępowanie układowe oraz postępowanie sanacyjne. Regulacje te mają na celu wspieranie dłużników w trudnej sytuacji finansowej przy jednoczesnym zapewnieniu ochrony interesów wierzycieli.
Na poziomie międzynarodowym istotnym źródłem prawa upadłościowego jest rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 2015/848 z dnia 20 maja 2015 r. w sprawie postępowania upadłościowego. Rozporządzenie to reguluje kwestie związane z postępowaniami upadłościowymi mającymi charakter transgraniczny, w szczególności w obrębie Unii Europejskiej. Określa ono, który sąd ma jurysdykcję w przypadku transgranicznej upadłości, jakie prawo krajowe będzie miało zastosowanie oraz w jaki sposób należy koordynować postępowania upadłościowe prowadzone w różnych państwach członkowskich.
W polskim systemie prawnym istotne znaczenie mają również akty wykonawcze, które szczegółowo regulują techniczne aspekty postępowania upadłościowego i restrukturyzacyjnego. Przykładem takich aktów są rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości dotyczące sposobu prowadzenia rejestrów upadłościowych czy wzorów dokumentów wykorzystywanych w postępowaniu.
Dodatkowo, w zakresie prawa upadłościowego stosuje się ogólne zasady wynikające z Kodeksu cywilnego i Kodeksu postępowania cywilnego, które mają zastosowanie pomocnicze, jeżeli konkretne przepisy prawa upadłościowego nie regulują danej kwestii. Przykładowo, przepisy dotyczące egzekucji czy zobowiązań umownych mogą być istotne w kontekście postępowania upadłościowego.
Istotnym źródłem w praktyce są także orzeczenia sądowe, w tym orzeczenia Sądu Najwyższego, które kształtują wykładnię przepisów prawa upadłościowego, szczególnie w przypadkach budzących wątpliwości interpretacyjne. Wytyczne i uchwały Sądu Najwyższego odgrywają istotną rolę w praktyce stosowania prawa, uzupełniając luki i wskazując kierunki interpretacji przepisów.
Formalne źródła prawa upadłościowego obejmują przede wszystkim ustawy takie jak Prawo upadłościowe i Prawo restrukturyzacyjne, a także akty międzynarodowe i wykonawcze. Ich stosowanie i interpretacja mają na celu zapewnienie efektywnego funkcjonowania systemu upadłościowego, ochronę interesów wierzycieli oraz umożliwienie dłużnikom przeprowadzenia restrukturyzacji w celu uniknięcia likwidacji. W praktyce istotne jest także uwzględnienie orzecznictwa sądowego oraz przepisów ogólnych wynikających z prawa cywilnego i procesowego.
Źródła prawa upadłościowego w znaczeniu formalnym
Prawo upadłościowe stanowi istotny element systemu prawa gospodarczego, regulujący zasady i tryb postępowania wobec dłużników niewypłacalnych oraz tych, którzy zagrożeni są niewypłacalnością. Jego celem jest zapewnienie ochrony wierzycieli, uporządkowanie sytuacji majątkowej dłużnika oraz – jeśli to możliwe – umożliwienie kontynuowania działalności gospodarczej poprzez odpowiednie procedury restrukturyzacyjne lub likwidacyjne. W celu właściwego stosowania przepisów dotyczących upadłości konieczne jest rozróżnienie pojęcia źródeł prawa upadłościowego, zarówno w znaczeniu materialnym, jak i formalnym. W niniejszym opracowaniu skoncentrowano się na źródłach prawa upadłościowego w znaczeniu formalnym, czyli na aktach normatywnych, które stanowią podstawę obowiązywania i stosowania przepisów z tego zakresu.
W znaczeniu formalnym źródła prawa upadłościowego to akty normatywne, które zawierają przepisy regulujące postępowanie upadłościowe i określają zasady postępowania wobec podmiotów niewypłacalnych. Innymi słowy, są to dokumenty prawne wydane przez upoważnione organy państwowe, mające moc obowiązującą na terytorium danego kraju. W Polsce system źródeł prawa upadłościowego ma charakter hierarchiczny, co oznacza, że poszczególne akty prawne różnią się rangą, zakresem obowiązywania oraz mocą prawną. Na jego szczycie znajdują się normy konstytucyjne i unijne, a następnie ustawy oraz akty wykonawcze, które doprecyzowują przepisy ustawowe.
Podstawowym aktem prawnym regulującym problematykę upadłości w Polsce jest ustawa z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe (Dz.U. z późn. zm.). Jest to akt prawny o charakterze systemowym, który kompleksowo reguluje zasady prowadzenia postępowania upadłościowego wobec przedsiębiorców i osób fizycznych nieprowadzących działalności gospodarczej. Ustawa określa m.in. przesłanki ogłoszenia upadłości, skutki ogłoszenia upadłości, zasady likwidacji majątku upadłego oraz podziału środków między wierzycieli. Prawo upadłościowe jest aktem o randze ustawowej, co oznacza, że może być zmieniane jedynie przez parlament, a jego przepisy mają charakter powszechnie obowiązujący. Stanowi ono centralny punkt całego systemu prawa upadłościowego w Polsce.
W ścisłym związku z ustawą – Prawo upadłościowe – pozostaje ustawa z dnia 15 maja 2015 r. – Prawo restrukturyzacyjne, która choć formalnie nie jest częścią prawa upadłościowego sensu stricto, stanowi jego dopełnienie. Obie ustawy regulują różne etapy i warianty postępowania wobec dłużnika – prawo restrukturyzacyjne koncentruje się na zapobieganiu upadłości poprzez umożliwienie zawarcia układu z wierzycielami i przeprowadzenia restrukturyzacji, natomiast prawo upadłościowe reguluje procedurę likwidacyjną majątku dłużnika już niewypłacalnego. W praktyce przepisy tych ustaw są stosowane łącznie, a ich wzajemne oddziaływanie tworzy kompleksowy system ochrony uczestników obrotu gospodarczego.
Na kolejnym poziomie hierarchii źródeł prawa upadłościowego znajdują się akty wykonawcze, czyli rozporządzenia wydawane na podstawie delegacji ustawowych. Ich celem jest doprecyzowanie przepisów ustawowych i ułatwienie ich praktycznego stosowania. Przykładami takich aktów są m.in. rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości dotyczące sposobu prowadzenia i ogłaszania postępowań upadłościowych, wzorów formularzy, zasad działania syndyków, zarządców i nadzorców sądowych, czy też prowadzenia Krajowego Rejestru Zadłużonych (KRZ). Rozporządzenia te nie mogą jednak wykraczać poza granice wyznaczone przez ustawę – mają charakter wykonawczy, a ich rola polega na uszczegółowieniu procedur określonych w prawie upadłościowym.
Nie można pominąć roli Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, która stanowi źródło prawa najwyższej rangi i wyznacza podstawowe zasady, na których opiera się cały system prawny, w tym również prawo upadłościowe. Konstytucja określa zasady ochrony własności, wolności gospodarczej, prawa do sądu oraz równości wobec prawa – wszystkie te wartości znajdują odzwierciedlenie w przepisach dotyczących postępowania upadłościowego. Choć Konstytucja nie reguluje bezpośrednio kwestii upadłości, to jednak jej normy stanowią punkt odniesienia dla interpretacji i stosowania przepisów niższego rzędu. Zasada ochrony praw majątkowych (art. 64 Konstytucji RP) oraz prawo do rzetelnego procesu (art. 45 Konstytucji RP) stanowią fundament prawidłowego prowadzenia postępowań upadłościowych.
Ważnym elementem systemu źródeł prawa upadłościowego są również akty prawa Unii Europejskiej, które mają szczególne znaczenie w kontekście transgranicznego charakteru działalności gospodarczej. Najważniejszym z nich jest Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2015/848 z dnia 20 maja 2015 r. w sprawie postępowania upadłościowego, które reguluje zasady prowadzenia i uznawania postępowań upadłościowych w krajach członkowskich Unii Europejskiej. Rozporządzenie to ma bezpośrednie zastosowanie w Polsce, co oznacza, że nie wymaga implementacji do prawa krajowego i jest stosowane wprost przez sądy i organy administracyjne. Normy unijne dotyczą m.in. kwestii jurysdykcji, uznawania orzeczeń, współpracy między sądami i syndykami w różnych państwach członkowskich oraz ochrony praw wierzycieli w sytuacjach transgranicznych.
W kontekście międzynarodowym znaczenie mają również umowy międzynarodowe, ratyfikowane przez Polskę, które mogą regulować kwestie związane z upadłością podmiotów działających w kilku państwach. Przykładem mogą być konwencje dotyczące wzajemnego uznawania orzeczeń sądowych, współpracy sądowej czy ochrony wierzycieli. Umowy te, po ich ratyfikacji i publikacji w Dzienniku Ustaw, stają się częścią krajowego porządku prawnego i mają pierwszeństwo przed ustawami, jeśli zostały ratyfikowane za uprzednią zgodą wyrażoną w ustawie.
Ważną rolę w systemie źródeł prawa upadłościowego odgrywa także orzecznictwo sądów, w szczególności Sądu Najwyższego oraz sądów apelacyjnych, które interpretują przepisy prawa upadłościowego w konkretnych sprawach. Choć orzecznictwo nie jest źródłem prawa w ścisłym, formalnym sensie, to jednak ma ogromne znaczenie praktyczne, ponieważ wpływa na sposób rozumienia i stosowania przepisów przez sądy niższych instancji oraz przez organy postępowania upadłościowego. W tym kontekście można również wskazać na znaczenie uchwał Sądu Najwyższego podejmowanych w składzie siedmiu sędziów lub całej Izby, które mają moc zasady prawnej i są wiążące dla innych składów orzekających.
Źródłami prawa upadłościowego w znaczeniu formalnym są także akty prawa miejscowego, wydawane przez organy samorządu terytorialnego, jeśli dotyczą kwestii związanych z postępowaniem upadłościowym lub gospodarczym w określonym zakresie. Mają one jednak znaczenie marginalne i obowiązują wyłącznie na obszarze działania danego organu.
Warto również wspomnieć o znaczeniu doktryny prawniczej, która, choć nie stanowi formalnego źródła prawa, odgrywa istotną rolę interpretacyjną i wpływa na praktykę stosowania przepisów. Opracowania naukowe, komentarze oraz glosy do orzeczeń przyczyniają się do pogłębiania rozumienia norm prawa upadłościowego i wspierają sądy oraz praktyków w ich wykładni.
Podsumowując, źródła prawa upadłościowego w znaczeniu formalnym tworzą wielopoziomowy system aktów normatywnych, obejmujący Konstytucję, prawo unijne, ustawy krajowe, akty wykonawcze, umowy międzynarodowe oraz – w ograniczonym zakresie – orzecznictwo i prawo miejscowe. Centralnym aktem pozostaje ustawa Prawo upadłościowe, która wraz z przepisami uzupełniającymi stanowi podstawę całego systemu regulacji dotyczących niewypłacalności. Dzięki tej strukturze zapewniona jest spójność i przewidywalność regulacji prawnych, a także zgodność krajowych procedur z normami unijnymi i międzynarodowymi. Hierarchiczna budowa źródeł prawa upadłościowego pozwala na skuteczne funkcjonowanie instytucji upadłości w sposób gwarantujący ochronę zarówno dłużnika, jak i wierzycieli, co stanowi zasadniczy cel tej gałęzi prawa.
[1] Zob. S. Gurgul „Prawo upadłościowe i układowe – komentarz”, Wydawnictwo C. H. Beck, Warszawa 2000
[2] Ibidem
[3] Ibidem
[4] Zob. D. Czajka „Przedsiębiorstwo w kryzysie – upadłość lub układ”, Wydawnictwo Zrzeszenia Prawników Polskich, Warszawa 1999
[5] Wszystkie artykuły, na które powołuje się autor zawarte są w Rozporządzeniu Prezydenta Rzeczpospolitej z dnia 24 października 1934 roku „Prawo upadłościowe”
[6] Ross S.A., Westerfield R.W., Jordan B.D., Finanse przedsiębiorstw, Dom wydawniczy ABC, 1999, str. 562