Pojęcie i istota małżeństwa

fragment pracy magisterskiej z prawa kanonicznego

Braki w wyrażeniu zgody małżeńskiej są przedmiotem niniejszej pracy, dlatego pierwszy rozdział będzie obejmował zgodę małżeńską, tzn. czym ona jest i jakie są jej właściwe elementy. Etymologiczne rozważania terminu „małżeństwo” każą nam wspomnieć dawne słowo „małżona”, w którym widać wpływy czeskie. „żena” w tymże języku oznacza kobietę. W Polsce „małżona” oznaczało uroczyste pojęcie żony, czyli „na mał”. Innym terminem używanym w Polsce jest „ślub” i jego odmiany, jak ślubować, poślubić, czy ślubowanie. Oddaje on główny element aktu zgody małżeńskiej, którym jest właśnie ślub /Ślubuję Ci miłość, wierność i uczciwość małżeńską …/.

Od Gracjana do czasów encykliki Piusa XI „Castii connubi” w kanonistyce używano terminu „kontrakt”, a nupturienci byli nazywani kontrahentami. Były to ściśle prawne pojęcia i stąd zawarcie małżeństwa sprowadzało się niejako tylko do aktu prawnego. Mówiło się także o małżeństwie jako „umowie”, poprzez którą powstaje tzw. „węzeł małżeński” i stąd pojawiło się określenie „związku małżeńskiego”. Jest to umowa szczególnego rodzaju, gdyż przedmiotem jest głębokie, wzajemne, osobowe oddanie się małżonków, co wyraził prawodawca stwierdzając, że „…mężczyzna i kobieta wzajemnie się sobie oddają i przyjmują w celu stworzenia małżeństwa” /kan.1057 § 2/. W dzisiejszych czasach, kiedy lepiej poznano istotę małżeństwa i jego złożoną rzeczywistość, stosuje się nowy termin „przymierze”.

Dużą rolę w promocji tego terminu odegrali Ojcowie Soboru Watykańskiego II, którzy określili, że „Głęboka wspólnota życia i miłości małżeńskiej …, zawiązuje się przez przymierze małżeńskie” /KDK 48 n.1/. Już na samym początku prawa małżeńskiego spotykamy na pierwszym miejscu określenie „małżeńskie przymierze” /kan.1055 § 1/. Wspomniany termin ma pochodzenie biblijne. W Bibilii Bóg zawierał przymierze z Noem, Abrahamem i Mojżeszem, w których można wyróżnić trzy elementy:

Przymierze jako związek osobowy. Człowiek, jako istota wolna i swiadoma, odpowiada na Boże wezwanie. Podstawą przymierza jest zaufanie. Każdy z Patriarchów odznaczał się głębokim zaufaniem do Boga i Jego obietnic.
Przymierze rodzi zobowiązanie. Naród wybrany zawierając przymierze z Bogiem zobowiązywał się do przestrzegania „słów przymierza”. W zawieraniu małżeństwa zachodzi analogia i można tu także wyróżnić te trzy elementy:

1. Umowa jest tu również dwustronna, dwuosobowa, z tym, że w biblijnej podmiotami byli Bóg i człowiek, zaś w małżeńskiej występuje relacja człowiek – człowiek.

2. Przymierze jest związkiem osobowym „nie dlatego, że zawierają go dwie różne osoby, ale przede wszystkim dlatego, że angażują się one szczerze i całkowicie.”

3. Przymierze małżeńskie rodzi zobowiązanie. Małżonkowie zobowiązują się do praktykowania miłości, wierności i szacunku.

Małżeństwo jest jedną z najstarszych i najważniejszych instytucji społecznych, która towarzyszy człowiekowi od zarania dziejów. Odgrywa ono kluczową rolę w organizacji życia społecznego, kulturowego i prawnego, stanowiąc podstawę rodziny, a tym samym jednego z fundamentalnych elementów struktury społeczeństwa. Na przestrzeni wieków jego znaczenie, forma i sposób zawierania ulegały zmianom, dostosowując się do rozwoju cywilizacji, religii, obyczajów i norm prawnych. Mimo różnic kulturowych i historycznych, istota małżeństwa zawsze wiązała się z trwałym związkiem dwojga osób, opartym na wzajemnej więzi emocjonalnej, moralnej i często religijnej, a także na wspólnym dążeniu do tworzenia rodziny i wychowania potomstwa.

W ujęciu społecznym małżeństwo to związek między kobietą a mężczyzną (choć współcześnie w niektórych krajach także między osobami tej samej płci), który został uznany i zaakceptowany przez społeczność. Jego zawarcie oznacza przejście jednostek z fazy życia indywidualnego do wspólnotowego, w którym powstają nowe obowiązki, prawa i role społeczne. Małżeństwo jest podstawą życia rodzinnego, które z kolei stanowi fundament stabilności społecznej. Społeczeństwa traktują je jako instytucję porządkującą relacje między płciami, zapewniającą opiekę nad dziećmi oraz utrwalającą ciągłość kulturową i moralną wspólnoty. Małżeństwo w tym kontekście nie jest wyłącznie prywatnym kontraktem, lecz również aktem o znaczeniu publicznym, ponieważ jego skutki wykraczają poza relację między dwojgiem ludzi.

W ujęciu prawnym małżeństwo jest sformalizowanym związkiem dwojga osób, który wywołuje skutki prawne określone w przepisach prawa rodzinnego. W Polsce reguluje je Kodeks rodzinny i opiekuńczy, zgodnie z którym małżeństwo zostaje zawarte, gdy mężczyzna i kobieta jednocześnie oświadczą wobec kierownika urzędu stanu cywilnego, że wstępują ze sobą w związek małżeński. Oświadczenie to może być również złożone w formie religijnej, jeśli spełnia wymogi tzw. małżeństwa konkordatowego, czyli zawartego przed duchownym i wywołującego skutki cywilnoprawne po zarejestrowaniu w urzędzie stanu cywilnego. Prawo definiuje małżeństwo jako dobrowolny, równoprawny i trwały związek, którego celem jest wspólne pożycie, wzajemna pomoc oraz współdziałanie dla dobra rodziny.

Z prawnego punktu widzenia małżeństwo rodzi określone prawa i obowiązki między małżonkami. Obejmują one m.in. obowiązek wzajemnej pomocy, wierności, współdziałania dla dobra rodziny oraz przyczyniania się do zaspokajania jej potrzeb według swoich sił i możliwości. Małżonkowie mają również obowiązek wspólnego pożycia, rozumianego nie tylko jako wspólne zamieszkiwanie, ale także jako utrzymywanie więzi duchowej i fizycznej. Ustawodawca przewiduje również określone skutki majątkowe małżeństwa – zasadniczo powstaje między małżonkami wspólność majątkowa, chyba że zawrą oni umowę majątkową małżeńską (tzw. intercyzę), która tę wspólność modyfikuje lub znosi.

W ujęciu moralnym i filozoficznym małżeństwo jest traktowane jako wspólnota życia i miłości dwojga osób, oparta na wzajemnym zaufaniu, lojalności i odpowiedzialności. W tym sensie jego istota wykracza poza formalne i prawne ramy, dotykając sfery etyki i duchowości. Małżeństwo wymaga dojrzałości emocjonalnej, zdolności do kompromisu i gotowości do wzajemnych poświęceń. W tradycji humanistycznej i religijnej postrzegane jest jako nierozerwalna więź, w której jednostki realizują nie tylko swoje potrzeby emocjonalne, ale także społeczną misję – przekazywanie wartości i wychowanie nowego pokolenia. W tym sensie małżeństwo stanowi nie tylko umowę między dwojgiem ludzi, lecz także moralny obowiązek wobec wspólnoty.

W perspektywie religijnej małżeństwo ma wymiar sakralny i duchowy. W chrześcijaństwie, a zwłaszcza w Kościele katolickim, małżeństwo jest sakramentem, przez który małżonkowie zobowiązują się do wzajemnej miłości, wierności i otwartości na przekazywanie życia. Związek ten uznawany jest za nierozerwalny i trwały aż do śmierci jednego z małżonków. W tym ujęciu małżeństwo ma wymiar nie tylko ludzki, ale i boski – jest odbiciem miłości Boga do człowieka i wspólnoty Chrystusa z Kościołem. W innych religiach, jak judaizm czy islam, małżeństwo również ma ogromne znaczenie moralne i duchowe, choć różni się formą i interpretacją. Wspólnym mianownikiem pozostaje jednak przekonanie, że jest to związek ustanowiony nie tylko dla dobra jednostek, ale i dla dobra wspólnoty.

Istota małżeństwa tkwi w jego trwałości, wspólnotowości i odpowiedzialności. Małżeństwo nie jest chwilową relacją, lecz zobowiązaniem na całe życie, które wymaga ciągłej pracy, wzajemnego zrozumienia i zdolności do przezwyciężania trudności. Jego celem jest nie tylko wspólne życie, ale także tworzenie stabilnego środowiska dla wychowania dzieci i kształtowania wartości rodzinnych. Dlatego też w większości kultur i systemów prawnych małżeństwo podlega szczególnej ochronie ze strony państwa. Polskie prawo rodzinne, podobnie jak konstytucja, uznaje rodzinę i małżeństwo za podstawowe jednostki społeczeństwa, którym przysługuje szczególna opieka i wsparcie.

Warto jednak zauważyć, że współczesne rozumienie małżeństwa ulega ewolucji. Zmiany obyczajowe, wzrost znaczenia indywidualizmu i równości płci, a także rozwój ruchów emancypacyjnych sprawiły, że tradycyjny model małżeństwa przestaje być jedynym wzorcem. Coraz częściej podkreśla się znaczenie partnerskiego charakteru związku, opartego na równych prawach i obowiązkach obojga małżonków. W niektórych krajach uznaje się również małżeństwa osób tej samej płci, co wywołuje liczne dyskusje na gruncie prawnym, etycznym i religijnym. Współczesne małżeństwo coraz częściej postrzegane jest jako związek oparty na emocjonalnym wyborze i wzajemnym szacunku, a nie wyłącznie na społecznych lub religijnych nakazach.

W kontekście społeczno-kulturowym małżeństwo pełni funkcję integracyjną i stabilizującą. Umożliwia tworzenie więzi społecznych, wzmacnia poczucie przynależności i odpowiedzialności, a także sprzyja rozwojowi kapitału społecznego. Poprzez rodzinę, będącą naturalnym przedłużeniem małżeństwa, społeczeństwo zapewnia ciągłość biologiczną i kulturową. Współcześnie, mimo rosnącej liczby związków nieformalnych, małżeństwo nadal pozostaje symbolem stabilności, zaufania i dojrzałej miłości. Dla wielu osób stanowi ono nie tylko wybór życiowy, ale również spełnienie osobiste i duchowe.

Pojęcie i istota małżeństwa obejmują zarówno aspekty prawne, moralne, religijne, jak i społeczne. Jest to trwały i dobrowolny związek dwojga osób, który wywołuje określone skutki prawne, moralne i emocjonalne. Małżeństwo opiera się na wzajemnej miłości, zaufaniu, odpowiedzialności i współpracy, a jego celem jest wspólne życie, wzajemne wspieranie się oraz tworzenie rodziny. Choć formy i modele małżeństwa mogą się różnić w zależności od epoki i kultury, jego istota pozostaje niezmienna – jest to wspólnota osób, która łączy w sobie elementy prawa, etyki, emocji i duchowości. W tym sensie małżeństwo stanowi nie tylko fundament rodziny, ale również jeden z filarów ładu społecznego i moralnego, będąc przestrzenią, w której człowiek realizuje swoje potrzeby miłości, przynależności i odpowiedzialności wobec drugiego człowieka.

Współczesność

Pojęcie i istota małżeństwa to kluczowe zagadnienia w prawie rodzinnym, które określają charakter tego związku oraz jego rolę w społeczeństwie. W polskim prawie małżeństwo definiowane jest jako związek kobiety i mężczyzny, zawarty w sposób zgodny z przepisami prawa, który nakłada na małżonków określone prawa i obowiązki oraz zapewnia ochronę ich rodziny. Małżeństwo jako instytucja prawna i społeczna pełni wiele funkcji, zarówno w aspekcie prywatnym, jak i publicznym.

W rozumieniu prawnym małżeństwo to akt prawny o szczególnym charakterze. Jest to związek dwustronny, dobrowolny i trwały, zawarty w celu wspólnego życia, wzajemnego wspierania się i wychowywania potomstwa. Podstawą małżeństwa jest równouprawnienie małżonków, które przejawia się we wspólnym decydowaniu o sprawach rodziny oraz równym udziale w jej utrzymaniu. Prawne uregulowanie małżeństwa w Polsce znajduje się w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym, który szczegółowo określa warunki zawarcia, ważności, a także ustania małżeństwa.

Istota małżeństwa wyraża się w kilku kluczowych aspektach. Po pierwsze, małżeństwo opiera się na zasadzie dobrowolności. Każda osoba wchodząca w związek małżeński musi wyrazić swoją zgodę w sposób swobodny i świadomy. Zgoda na zawarcie małżeństwa jest składana przed właściwym organem – w Polsce może to być kierownik urzędu stanu cywilnego lub duchowny w przypadku małżeństw wyznaniowych ze skutkami cywilnymi. Wymóg dobrowolności wyklucza możliwość zawarcia małżeństwa pod przymusem, a naruszenie tej zasady może stanowić podstawę do unieważnienia małżeństwa.

Drugim istotnym elementem małżeństwa jest jego trwałość. W polskim systemie prawnym małżeństwo jest postrzegane jako związek o charakterze stałym, choć prawo dopuszcza możliwość jego rozwiązania poprzez rozwód. Trwałość małżeństwa nie oznacza jednak nierozerwalności – istotne jest, by małżonkowie dążyli do zachowania związku, kierując się zasadami lojalności, wzajemnego zrozumienia i współdziałania. Tylko w przypadku trwałego i zupełnego rozkładu pożycia sąd może orzec rozwód.

Małżeństwo pełni także funkcję ochronną w stosunku do małżonków i ich dzieci. Nakłada na małżonków obowiązek wspólnego pożycia, wzajemnej pomocy oraz współdziałania dla dobra rodziny, którą tworzą. Dzieci zrodzone z małżeństwa są objęte szczególną ochroną prawną, w tym wynikającą z zasad równości dzieci małżeńskich i pozamałżeńskich. Prawo rodzinne przewiduje także szereg rozwiązań mających na celu zabezpieczenie interesów małżonków, takich jak wspólność majątkowa, która powstaje z chwilą zawarcia małżeństwa, o ile strony nie zdecydują inaczej.

Relacja między małżonkami opiera się na zasadach równouprawnienia, wzajemnego szacunku i wspólnego podejmowania decyzji. Małżonkowie mają równe prawa i obowiązki w zakresie wychowywania dzieci, zarządzania majątkiem oraz podejmowania decyzji dotyczących życia rodzinnego. Jednocześnie każdy z małżonków zachowuje prawo do samodzielności i autonomii w sprawach osobistych.

Małżeństwo jest także instytucją o istotnym znaczeniu społecznym. Poprzez swoje funkcje prokreacyjne i wychowawcze ma kluczowy wpływ na kształtowanie się społeczności i jej przyszłość. Tworzy ono ramy dla stabilnego środowiska, w którym dzieci mogą się rozwijać, a także przyczynia się do budowania więzi międzyludzkich oraz wzmacniania solidarności rodzinnej. Z tego względu prawo w wielu krajach, w tym w Polsce, zapewnia szczególną ochronę tej instytucji, nakładając na państwo obowiązek wspierania rodziny i małżeństwa.

Współcześnie małżeństwo to związek oparty na zasadach wzajemności, trwałości i dobrowolności, który reguluje nie tylko życie osobiste małżonków, ale także ma kluczowe znaczenie dla funkcjonowania społeczeństwa jako całości. Jego istota leży w budowaniu trwałych więzi opartych na szacunku i współdziałaniu, przy jednoczesnym respektowaniu równych praw i obowiązków małżonków. Prawo rodzinne, które reguluje kwestie związane z małżeństwem, ma na celu zapewnienie stabilności i ochrony zarówno małżonków, jak i ich dzieci, tworząc podstawy dla życia rodzinnego.